Marian Matusiak
Ekomuzeum w Chochołowie
Od początku 2013 roku Fundacja Skansen tworzy w Chochołowie cenną inicjatywę polegającą na organizacji profesjonalnej lecznicy dla zwierząt chronionych i dzikich. Powstanie przy niej międzynarodowy ośrodek monitoringu oraz hodowli i rehabilitacji tych zwierząt. Przy ośrodku działać będzie także Park Miniatur Zabytków Karpackiej Kultury i Techniki Przemysłowej. Celem Ośrodka jest niesienie pomocy wolno żyjącym ptakom i ssakom, które potrącone w wypadkach lub przygodnie znalezione przez człowieka są w stanie uniemożliwiającym im bezpieczne życie na wolności. Niesienie pomocy dzikim zwierzętom; chorym, rannym, osieroconym, które wymagają tymczasowej lub stałej opieki w zakresie leczenia i rehabilitacji oraz przystosowania do samodzielnego życia. Zwierzęta, które trafią do naszej placówki mają szansę na powrót do zdrowia, a tym samym na powrót do życia w swych naturalnych środowiskach.
W tym celu zakupiono grunt na granicy Państwa ze Słowacją, przy drodze wojewódzkiej nr 958, łączącej Chochołów z Suchą Horą. To pierwszy tego typu ośrodek w Małopolsce, gdzie swoje miejsce znajdą zwierzęta leśne poszkodowane w wypadkach drogowych oraz ginące dobra kultury. Jak potwierdza Nadleśniczy Nadleśnictwa Nowy Targ Roman Latoń, popieramy taką inicjatywę, bo stale mamy problemy ze zwierzętami leśnymi, które ulegają wypadkom drogowym bądź są nielegalnie przetrzymywane na prywatnych posesjach. Podobnego zdania jest Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Krakowie, której pracownicy znający ideę budowy ośrodka dla zwierząt wypowiadają się pozytywnie.
Fundacja ma pomysł na stworzenie Małopolskiego Funduszu Rehabilitacji Zwierząt Chronionych. Środki na ten cel będą pochodziły z kilku źródeł. Przede wszystkim z dochodów własnych, wypracowanych podczas interaktywnych zajęć z turystami. Polegają one na wyrobie masła
w drewnianych kiernickach oraz prezentacji tradycyjnych procesów wyrobu serów zagrodowych - oscypków, buncu i bryndzy. Zbiorowe grupy turystyczne odwiedzające Chochołów będą mogły wniknąć w tajemnice góralskiej kultury i regionalnej sztuki kulinarnej. Już dzisiaj prowadzone przez fundację prezentacje mają wysoki poziom edukacji połączonej z rozrywką, degustacjami
i konkursami. Gaździny z Chochołowa mają dodatkowo płatne zajęcie a ten sposób zarabiania na turystyce bardzo im się podoba. W związku z tym ożywają tradycje związane z wypiekiem chleba oraz wiejskiego wędzenia domowych wyrobów w plenerowych piecach i wędzarniach. Sprzedaż własnych serów i wyrobów pasiecznych jest dopełnieniem ludowości, wiejskości i tradycji regionu.
Innym kierunkiem zdobywania funduszy na utrzymanie ośrodka jest oznakowana i zadaszona ścieżka edukacyjna, poprowadzona wśród eksponatów kultury. Są nimi ruchome figury postaci ludzkich oraz modele zabytków techniki przemysłowej Karpat. Figury przedstawiają autentyczne postacie zakopiańskie - historyczne i współczesne - biorące udział w życiu publicznym regionu Podhala. Jest wśród nich kobieta szatkująca kapustę, kobieta ubijająca masło i para zakopiańskich kowali. Tradycje historycznego górnictwa i hutnictwa Tatr przybliża figura postaci Franciszka Mallyego, dyrektora hut funkcjonujących w Kuźnicach i Dolinie Kościeliskiej w czasach eksploatacji rud żelaza przez węgiersko-polską rodzinę Homolacsów. Dopełnieniem karpackich zagadnień górniczych jest planowanie budowy fragmentu podziemnej sztolni z kunsztami
i kołowrotami czerpiącymi z głębi ziemi na powierzchnię rudonośne materiały srebra, miedzi
i żelaza. Takie sztolnie zachowały się w wielu niedostępnych dzisiaj miejscach w Tatrach.
Wpływy ze zwiedzania ścieżki, na której znajdują się folusze, kieraty, młyny, starodawne magle czy młoty kuźnicze pozwolą fundacji na realizację jej innych zadań statutowych. Wśród nich jest ratowanie zabytków Podhala. Ratowanie w przestrzeni ekomuzealnej oraz w formie Parku Miniatur. W budowie są miniatury obiektów kultury ludowej Podhala; dzwonnica z Koniówki, nie istniejący już drewniany kościół z Chochołowa oraz stara, zagrożona zniszczeniem pożarnica z Witowa. Te oraz inne drewniane obiekty nie wytrzymują w terenie próby czasu i nękane warunkami atmosferycznymi oraz nie odnawiane przez społeczeństwo oraz nie konserwowane nowoczesnymi środkami do zabezpieczania drewna mogą niebawem zginąć z krajobrazu Podhala. Ich trwałe miejsce w tworzonym Parku Miniatur pozwoli turystom zapoznać się z dawnymi funkcjami oraz technikami budowlanymi Podhala.
Na terenie gminy Czarny Dunajec wolontariusze fundacji przeprowadzili kilka znaczących konserwacji obiektów przydrożnej architektury kamiennej. W minionych latach odnowiono kamienne figury w Dzianiszu, Koniówce i Podczerwonem. Zainicjowano także przeprowadzenie kompleksowej konserwacji figury Św. Nepomucena w Chochołowie. Natomiast działania
o szerszym zakresie terytorialnym dotyczą Warszawy i Ukrainy. W ostatnich latach utworzono "Tatrzański Szlak na Powązkach" a poza granicami kraju opracowano program ochrony wartościowych rzeźb nagrobnych na mogiłach rodzin polskich w miejscowości Skole, w Beskidach Skolskich w powiecie stryjskim.
Fundusz Rehabilitacji Zwierząt Chronionych będą też zasilać przychody ze sprzedaży produkowanych przez fundację pamiątek regionalnych. Plastycy fundacji podjęli walkę z krupówkową chińszczyzną, która zalewa lokalny rynek obcymi wzorami. Pamiątki fundacji promują legendowe postacie Zakopanego oraz zabytki kultury i sztuki a także przyrodę Tatr. Do wyrobu pamiątek używa się naturalnych surowców, takich jak skóra, drewno, gips czy sukno. Stosowane techniki to haft, rysunek, malarstwo, tkactwo, odlew i obróbka ręczna. Tymi materiałami i technikami powraca się do cepeliowskiego wzornictwa regionalnego.
W drugim etapie realizacji ośrodka w Chochołowie przewidziana jest ścieżka dydaktyczna w obrębie części przyrodniczej. W tej części swoje miejsce znajdą zwierzęta ras górskich prezentowane turystom w formie mini zoo ogrodu. Obecnie w kojcach dla zwierząt znajdują się piękne berneńskie psy pasterskie oraz bernardyny. W następnych latach dołączą do nich kozy karpackie, konie huculskie a w przyszłości zwierzęta polne i leśne poszkodowane w wypadkach drogowych. W tym także zające oraz dzikie ptactwo, rehabilitowane i hodowane dla zasilania rodzimymi gatunkami pobliskiego obszaru Natura 2000.
Na sąsiedniej, słowackiej stronie wynajęto grunt na stadninę koni. Planuje się zajęcia z hipoterapii i jazdy konnej, ponieważ układ działek słowackich, prostopadle położonych w stosunku do wąskich gruntów po polskiej stronie, jest korzystny ze względów reklamowo-promocyjnych
i funkcjonalnych. W innych zamierzeniach współpraca ze Słowacją układa się jeszcze korzystniej.
W organizowanym ośrodku planowana jest budowa wieży obserwacyjnej. Posłuży ona do obserwacji przyrodniczych i krajobrazowych. Modny w turystyce europejskiej birdwachting gromadzi grupy zapaleńców potrafiących godzinami siedzieć w ukryciu i monitorować obszary występowania unikalnego ptactwa. To właśnie w rejonie pobliskich wzniesień spotyka się klucze bocianów białych, przeloty i stałe pobyty w obrębie rzeki Czarny Dunajec bocianów czarnych
a także różne gatunki ptactwa drapieżnego, włącznie z zalatującymi ze Słowacji orłami przednimi.
Obserwuje się tu również gatunki kopytne - jelenie, sarny czy dziki. Zwierzęta te stają się często ofiarami wypadków drogowych. Potrącone przez samochody cierpią nie mając często znikąd pomocy. Zamiarem fundacji jest kupno profesjonalnego ambulansu weterynaryjnego do szybkich interwencji w terenie. W cywilizowanych częściach Europy takie postępowanie z żyjącymi przedstawicielami świata zwierząt jest powszechne i nie wymaga szerszych komentarzy.
Fundacja zrzeszona jest w Agencji Restrukturyzacji Rolnictwa oraz w krajowych związkach hodowców zwierząt - jest członkiem Polskiego Związku Kynologicznego i Stowarzyszeń Hodowców Zwierząt Rasowych.
Dla rozwinięcia międzynarodowej współpracy nawiązano kontakt z pobliskimi ośrodkami rehabilitacji i hodowli zwierząt chronionych w Zazrivej i w Rabcicach na Słowacji.
Zarówno Rada Naukowa Fundacji, jak i jej Zarząd stoją na stanowisku, że w rejonie realizacji przedsięwzięcia powinien powstać Park Krajobrazowy o nazwie Krowiarki. Krowiarki, to pobliskie wzniesienie, z którego roztacza się jedna z najpiękniejszych panoram tatrzańskich, od Tatr Bielskich po Osobitą.
W sprawie powołania do życia Parku Krajobrazowego Krowiarki wystąpiono do Rady Gminy Czarny Dunajec. Akceptacja tego pomysłu przez radnych może zwiększyć atrakcyjność tego terenu oraz przepustowość turystów na trasie Chochołów Ośrodek Kultury i Przyrody - Krowiarki - Chochołów termy i odwrotnie.
Powstające nieopodal Chochołowskie Termy konkurowałyby z innymi basenami na Podhalu poprzez zwiększenie oferty o poznawanie kultury
i przyrody Podhala. Zyskać mogą na tym również mieszkańcy Chochołowa, bowiem parki krajobrazowe z siecią edukacyjnych szlaków konnych, rowerowych i narciarskich stają się zwykle dodatkową atrakcją turystyczną i magnesem dla wypoczywających w naturze.
Ekomuzeum, czyli rozproszone muzeum karpackiej kultury w przyrodzie będzie zespołem połączonych elementów kulturowo-przyrodniczych regionu, jednostką na swój sposób nowatorską preferującą bioróżnorodność oraz komplementarność tematyczną i usługową w turystyce. Są to wyznaczniki kierunków działania Fundacji Skansen w Chochołowie, które prowadzą do stworzenia atrakcyjnego miejsca dla turystów. Ci zaś odwiedzając ten rejon zachodniego Podhala będą mogli korzystać z bogatej oferty agroturystycznej jaką tworzą stojące otworem chaty i pensjonaty
z pokojami do wynajęcia.
W plenerze wiejskiego krajobrazu odbywają się na gruncie fundacji w Chochołowie spotkania turystów z żywą góralszczyzną podtrzymywaną tradycjami rodzimego folkloru. Pod wiatą projekcyjną można obejrzeć ciekawe filmy o działaniu dawnych urządzeń techniki przemysłowej Podhala, takie jak: folusze, olejarnie czy młyny. Prezentowane są też programy multimedialne
o Tatrach w technice 3 D.
Przyrodę górskiego regionu odzwierciedlają budowane wiejskie ogrody, alpinaria i rekonstrukcje skalnych wzniesień Tatr. Obrazują one otoczenie wysokogórskich stawów oligotroficznych
i śródleśnych zbiorników dystroficznych. W jednych pojawią się niebawem pstrągi, w drugich zaś świat materii organicznej z charakterystycznymi owadami i płazami Tatr. Docelowo myśli się także o powstaniu w ośrodku profesjonalnych wybiegów dla przetrzymywania i rehabilitacji zwierząt niebezpiecznych, takich jak wilki czy niedźwiedzie. Dotychczas na Podhalu takiej zagrody nie zbudowano a problemy ze zwierzętami synantropijnymi zbliżającymi się do miast i ludzi istnieją od dawna.
Ten ośrodek przyrody i kultury tworzony jest przede wszystkim z myślą o przewodnikach
i pilotach turystycznych, którzy będą mieli alternatywę dla turystów na niepogodę. Prezentacje multimedialne starodawnej góralskiej kultury i sztuki jak i warsztaty regionalne z tematów mszenia budynków, tkania, robienia oscypków czy bicia masła w kiernickach docelowo będą odbywać się pod muzealnymi wiatami.
Tak więc w niedalekiej przyszłości Podhale doczeka się oryginalnej placówki ochrony dziedzictwa narodowego, gdzie będzie można odpocząć na łonie natury, mając kontakt z żywymi formami karpackiej kultury i przyrody.
Obszerne informacje o działaniach fundacji w Chochołowie emitowano na antenie Radia Kraków, w popularnej audycji Jana Stępnia ?Pejzaże regionalne? w czerwcu 2014 roku oraz przedstawiono w kwartalniku ?n.p.m.? z wiosny 2014 roku. Więcej informacji o tej inicjatywie oraz innych działaniach miłośników karpackiej kultury znajduje się na stronie internetowej fundacji: www.skansenpodhale.pl
